Orta motor mu, göbek motor mu?

Motorun yeri neden önemli?

Elektrikli bisiklet alırken çoğu kişi önce motor gücüne bakar. Oysa Türkiye'de kanuni elektrikli bisiklet tanımı motor gücünü zaten 250 W sürekli nominal güçle sınırlar; bu sınıftaki bisikletlerin çoğu aynı güç sınırının içindedir. Sürüşü asıl farklılaştıran şey çoğu zaman gücün kendisi değil, motorun nereye yerleştirildiği ve gücün tekerleğe nasıl aktarıldığıdır.

Elektrikli bisikletlerde iki temel yerleşim vardır: orta motor ve göbek motor. Bu yazıda ikisinin nasıl çalıştığını, nerede avantajlı olduklarını ve hangi kullanıcıya daha uygun olabileceklerini karşılaştırıyoruz.

Göbek motor nasıl çalışır?

Göbek motor, ön ya da arka tekerleğin merkezine, yani göbeğine yerleştirilir. Motor tekerleği doğrudan döndürür; gücü aktarmak için zincire ya da viteslere ihtiyaç duymaz. Bu yüzden bisikletin aktarma sistemi, motorlu olmayan bir bisikletteki gibi yalnızca sürücünün pedal gücünü taşır.

Ön göbek motor

Motor ön tekerlektedir. Kurulumu görece basittir ve aktarma organlarını hiç etkilemez. Ancak ağırlığın ön tekerleğe binmesi direksiyon hissini değiştirebilir; kaygan zeminde ve yokuşta ön tekerleğin tutuşu sınırlı kalabilir.

Arka göbek motor

Motor arka tekerlektedir. Çekiş, sürücünün ağırlığının da bindiği arka tekerlekten sağlandığı için ön göbek motora göre daha doğal bir itiş hissi verir. Bununla birlikte ağırlığın arkada toplanması bisikletin dengesini arkaya kaydırabilir ve arka tekerleği sökmek, örneğin lastik değiştirmek, biraz daha zahmetli hâle gelebilir.

Orta motor nasıl çalışır?

Orta motor, pedalların bağlı olduğu krank bölgesine, bisikletin alt merkezine yerleştirilir. Motor gücünü krank üzerinden zincire ya da kayışa verir; güç oradan arka tekerleğe ulaşır. Bu sayede motor, sürücünün kullandığı vites sistemini birlikte kullanabilir. Orta motorlar genellikle pedala uygulanan kuvveti ölçen bir tork sensörüyle birlikte çalışır.

Karşılaştırma

Ağırlık dağılımı ve denge

Orta motor, ağırlığı bisikletin alçak ve merkezî noktasında toplar. Bu, bisikletin her iki tekerleğe dengeli yük bindirmesini ve dönüşlerde daha öngörülebilir davranmasını sağlar. Göbek motorda ise ağırlık tekerleklerden birinde toplanır; bu da özellikle ön göbek motorda direksiyon hissini değiştirebilir.

Yokuş performansı

Orta motor, bisikletin vitesleri üzerinden çalışabildiği için yokuşta hafif bir vitese geçildiğinde motor da daha uygun bir devirde çalışabilir. Bu, dik ve uzun yokuşlarda hem tırmanış kabiliyetini hem verimliliği artırabilir. Göbek motor ise tekerleği doğrudan döndürdüğü için vites değişiminden faydalanamaz; çok dik yokuşlarda motor verimli çalıştığı devrin dışına çıkabilir.

Sürüş hissi

Tork sensörlü bir orta motor, desteği pedala uyguladığınız kuvvetle orantılı verir. Sonuç, sıradan bir bisiklete çok yakın ama daha hafif bir sürüş hissidir. Göbek motorlar ise sıklıkla pedalın dönüp dönmediğini algılayan kadans sensörüyle kullanılır; destek daha ani gelebilir ve sürüş “itiliyormuş” gibi hissettirebilir. Bu genel bir eğilimdir; tork sensörlü göbek motorlu sistemler de vardır. Sensör türlerini pedelec nedir yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.

Verimlilik ve menzil

Motorun verimli devirde çalışması, aynı batarya ile daha fazla yol gitmek anlamına gelir. Yokuşlu ve dur kalklı rotalarda orta motorun vites avantajı menzile olumlu yansıyabilir. Düz ve sabit hızlı rotalarda ise iki sistem arasındaki fark azalır. Menzili etkileyen diğer etkenleri elektrikli bisiklet menzili yazımızda ele aldık.

Aktarma organları ve bakım

Orta motorun gücü zincir ya da kayış üzerinden aktarıldığı için aktarma organları daha fazla yük taşır ve daha düzenli bakım ister. Vites değiştirirken pedala yüklenmemek, zinciri temiz ve yağlı tutmak bu yükü azaltır. Göbek motorda aktarma organları motor yükünden bağımsızdır; buna karşılık motor tekerleğin içinde olduğu için lastik değişimi ve tekerlek servisi daha zahmetli olabilir.

Maliyet

Göbek motorlu sistemler genellikle daha basit ve ekonomiktir. Orta motorlu sistemler ise kadronun motoru taşıyacak şekilde tasarlanmasını gerektirir ve genellikle daha maliyetlidir. Bu yüzden orta motor, çoğunlukla bisikletin baştan elektrikli olarak tasarlandığı modellerde görülür.

Özet tablo

• Ağırlık dağılımı: Orta motor merkezde ve alçakta; göbek motor tekerlekte.
• Yokuş: Orta motor vitesleri kullanabilir; göbek motor kullanamaz.
• Sürüş hissi: Orta motor genellikle tork sensörlü ve doğal; göbek motor sıklıkla kadans sensörlü ve daha ani.
• Bakım: Orta motor aktarma organlarına daha fazla yük bindirir; göbek motor tekerlek servisini zorlaştırabilir.
• Maliyet: Göbek motor genellikle daha ekonomik; orta motor genellikle daha maliyetli.

Güç ve tork: W ile Nm ne anlatır?

Motorları karşılaştırırken iki değerle karşılaşırsınız: watt (W) ve newton metre (Nm). Watt, motorun gücünü gösterir. Kanuni elektrikli bisiklet sınıfında sürekli nominal güç 250 W ile sınırlı olduğu için bu sınıftaki motorların çoğunda bu değer aynıdır. Tork ise motorun döndürme kuvvetidir ve özellikle kalkışta ve yokuşta hissedilir. Aynı güç sınırındaki iki motor, farklı tork değerlerine sahip olabilir.

Tork değerlerini karşılaştırırken motorun yerine dikkat edin. Orta motorun torku krankta üretilir ve vites oranıyla çarpılarak tekerleğe ulaşır; göbek motorun torku ise doğrudan tekerlekte üretilir. Bu yüzden bir orta motorun tork değeri ile bir göbek motorun tork değeri doğrudan birbirinin karşılığı değildir. Kâğıt üzerindeki rakamlardan çok, kendi rotanızdaki bir deneme sürüşü fikir verir.

Göbek motorun iki türü: dişlili ve doğrudan tahrik

Göbek motorlar da kendi içinde ikiye ayrılır. Dişlili göbek motorlar, içlerindeki küçük bir dişli sistemi sayesinde daha küçük ve hafiftir; kalkışta iyi tork verirler ve destek kapalıyken pedal çevirmeye pek direnç göstermezler. Doğrudan tahrikli göbek motorlar ise daha büyük ve ağırdır; hareketli parçası az olduğu için sade bir yapıya sahiptir. Bazı doğrudan tahrikli sistemler frenleme sırasında enerjinin küçük bir kısmını bataryaya geri kazandırabilir; ancak bisiklet hızlarında ve ağırlıklarında bu kazanç sınırlı kalır.

Orta motorlarda geri kazanımlı frenleme genellikle bulunmaz; çünkü arka tekerlekteki serbest dönüş mekanizması, tekerleğin hareketinin motora geri iletilmesine izin vermez.

Ses, titreşim ve görünüm

Motorun yeri, bisikletin sesini ve görünüşünü de etkiler. Küçük dişlili motorlar yük altında hafif bir vınlama sesi çıkarabilir; doğrudan tahrikli göbek motorlar genellikle daha sessizdir. Orta motorlarda ses, motorun tasarımına ve yük altındaki devrine göre değişir. Görünüm açısından küçük bir arka göbek motor, dişlilerin ve disk frenin arkasında neredeyse fark edilmez. Orta motor ise kadronun bir parçası olarak tasarlanır; iyi bütünleştirildiğinde bisikletin çizgisini bozmaz.

Zincir mi, kayış mı?

Orta motorun gücü arka tekerleğe zincirle ya da kayışla aktarılabilir. Zincir yaygın, ekonomik ve vites sistemleriyle uyumludur; düzenli temizlik ve yağlama ister. Kayış ise yağlama gerektirmez, sessiz çalışır ve giysiyi kirletmez; buna karşılık kadronun kayışa uygun tasarlanmasını ve genellikle göbek içi vites kullanılmasını gerektirir. Hangisi kullanılırsa kullanılsın, orta motorlu bir bisiklette aktarma organlarının düzenli bakımı sürüş kalitesini doğrudan etkiler.

Deneme sürüşünde nelere bakmalı?

İki sistem arasındaki farkı en iyi kendi bacaklarınız anlatır. Deneme şansınız varsa şunlara dikkat edin:

• Kalkış: Destek yumuşak mı geliyor, yoksa ani bir itiş mi hissediyorsunuz?
• Yokuş: Kendi rotanızdakine benzer bir yokuşta motor zorlanıyor mu? Vites değiştirdiğinizde fark hissediliyor mu?
• Destek kesilirken: 25 km/s'e yaklaşırken destek kademeli mi azalıyor, yoksa aniden mi kesiliyor?
• Desteksiz sürüş: Desteği kapattığınızda bisiklet rahatça sürülebiliyor mu?
• Denge: Bisikleti kaldırdığınızda ağırlık ortada mı, yoksa bir uçta mı toplanıyor? Dar dönüşlerde bisiklet nasıl davranıyor?
• Ses: Motor sesi sizi rahatsız ediyor mu?

Yanlış bilinenler

“Orta motor her zaman daha güçlüdür.” Kanuni elektrikli bisiklet sınıfında iki sistem de aynı sürekli nominal güç sınırına tabidir. Fark, gücün tekerleğe nasıl ulaştığındadır.

“Göbek motor kötüdür.” Hayır. Düz rotalarda, kısa mesafelerde ve bütçenin öncelikli olduğu durumlarda iyi tasarlanmış bir göbek motor gayet yeterli olabilir.

“Orta motorlu bisiklet bakım istemez.” Hayır. Motor kapalı bir ünitedir, ama aktarma organları daha fazla yük taşıdığı için düzenli bakım ister.

“Motorun yeri menzili tek başına belirler.” Hayır. Menzili batarya kapasitesi, destek kademesi, eğim, ağırlık ve sıcaklık birlikte belirler.

Hangisi kimin için?

Göbek motor, düz rotalarda kısa ve orta mesafe kullanım için ekonomik ve basit bir çözüm arayanlara uygun olabilir. Bakım açısından aktarma organlarını zorlamaması da bir artıdır.

Orta motor, yokuşlu şehirlerde yaşayanlar, doğal bir sürüş hissi isteyenler ve dengeli bir ağırlık dağılımına önem verenler için daha uygun olabilir. Türkiye'nin birçok şehrinde eğim, bisiklet kullanımının önündeki en büyük engellerden biridir; bu tür rotalarda orta motorun vites avantajı belirgin biçimde hissedilir.

Hangi sistemi seçerseniz seçin, motorun yeri aracın yasal sınıfını değiştirmez. Kanuni elektrikli bisiklet tanımı yalnızca güce ve desteğin nasıl kesildiğine bakar. Ayrıntılar için elektrikli bisiklet için ehliyet gerekir mi yazımıza göz atabilirsiniz.

Neden diffEVs MOVE'da orta motor?

diffEVs MOVE'u baştan elektrikli bir bisiklet olarak tasarlıyoruz; bu yüzden motoru tekerleğe değil, gövdenin merkezine yerleştirdik. Tasarım hedeflerimize göre MOVE'da 250 W orta motor var. Motor yalnızca siz pedal çevirirken çalışıyor ve 25 km/s'te desteği kesiyor; el gazı yok. Batarya da kadronun alt kısmına, gövdenin içine gömülü. Motor ve bataryanın birlikte alçakta ve merkezde durması, ağırlığı iki tekerleğe dengeli dağıtmayı amaçlıyor.

MOVE'un diğer tasarım hedefleri: 20 inç tekerlek (ISO 406), 1090 mm aks arası, 72° direksiyon açısı ve 760–950 mm sele yüksekliği aralığı. MOVE şu anda prototip üretim aşamasında ve satışta değil; tüm değerler seri üretimde doğrulanacak tasarım hedefleridir. Ayrıntılar için MOVE ürün sayfasına göz atabilirsiniz.

Kısa sözlük

• Orta motor: Krank bölgesine yerleştirilen, gücü zincir ya da kayışla arka tekerleğe aktaran motor.
• Göbek motor: Ön ya da arka tekerleğin göbeğine yerleştirilen, tekerleği doğrudan döndüren motor.
• Krank: Pedalların bağlı olduğu, pedal hareketini aktarma sistemine ileten kollar.
• Tork (Nm): Motorun döndürme kuvveti; kalkışta ve yokuşta hissedilir.
• Sürekli nominal güç (W): Motorun uzun süre boyunca verebildiği güç; kanuni sınır 250 W'tır.
• Tork sensörü: Pedala uygulanan kuvveti ölçen sensör.
• Kadans sensörü: Pedalın dönüp dönmediğini algılayan sensör.
• Monokok kadro: Gövdenin tek parça bir kabuk olarak tasarlandığı kadro yapısı.

Özet

Göbek motor tekerleği doğrudan döndürür; basit ve ekonomiktir ama vitesleri kullanamaz ve ağırlığı tekerlekte toplar. Orta motor krank bölgesine yerleştirilir; vitesleri kullanabilir, ağırlığı merkezde tutar ve genellikle tork sensörüyle daha doğal bir sürüş sunar, ancak aktarma organlarına daha fazla yük bindirir ve genellikle daha maliyetlidir. Seçim, rotanıza, bütçenize ve sürüşten beklentinize bağlıdır.

Karar vermeden önce mümkünse iki sistemi de kendi rotanıza benzer bir yolda deneyin.